Antonio Muñóz Molinaren artikulu bat
Francisco Tomás y Valienteren pertsonari eta lanari legeen balioari buruzko irakaspen goren bat zor diogu. Gure artean, portaera eta hitzak ez dira beti bat etortzen, eta ustezko maisu maistra batzuek berehala galduko lukete haien izen ona esaten dutenari egiten dutena kontrajarriko balitzaio. Francisco Tomás y Valientek idatziz hain argi azaldu zituen legezkotasun demokratikoaren defentsaren printzipio berberak jarraitu zituen bere bizitza publikoan. Bere legelari-lanari argitasun miresgarri batekin erantsi zion pedagogo lana, hitzaren adiera nobleenean.
Tomas eta Valiente bezalako maisu-maistra ezinbestekoa da ez legeek ez Estatuak ospe handirik ez duten herrialde batean, non okeriak, maiz, zuzentasunak baino estimu handiagoa hartzen baitu. Diktadura batetik atera berri, arrazoiz uste genuen legeak ez zirela zilegiak, eta Estatua iluntasun eta zapalkuntza tresna handia zela. Urteen poderioz, eta Tomás eta Valiente bezalako gizon bikain eta zuzenen laguntzaz, Estatua apurka-apurka legezkotasun demokratikoaren adierazgarri bilakatu zen, eta legeak, lehenengotik hasita, Konstituzioa, herri-subiranotasunetik irten ziren argi eta garbi. Haienganako jarrerak, baina, ez ziren neurri berean aldatu: leninismo burugogor eta fosil batek Estatua klase etsaiaren gorpuzte gisa ikusten jarraitu zuen, eta erradikalentzat edo muturreko liberalismo ekonomikora bihurtutakoentzat, berriz, Estatua merkatuaren dinamismoa oztopatzen zuen gauza zahar bat baino ez zen zen. Legeei dagokienez, Espainian ez dago hauek errespetatu edo bete behar diren kontzientziarik, batzuetan ezta zeregin horretaz zuzenago arduratzen direnen artean ere. Legeak, muturrekoarentzat, askatasunaren muga zapaltzaileak dira. Lotsagabearentzat edo zinikoarentzat, soilik ergelak hunkitzen dituzten txorimaloak dira. Gobernatzen duenarentzat, gehiegitan, legeak bere borondate santuaren oztopoak dira.
Tomasek eta Valientek, Estatuko iraintzaileen aurrean, eremu publikoaren zabalera gisa defendatu zuen, herritarren eskubideak babesteko eta demokraziari eusteko ezinbesteakoak diren justizia eta berdintasuna bultzatzeko tresna gisa. Halaber, bere lanaren, portaeraren eta prentsa-artikuluen bidez erakutsi zuen hiritarren gehiengoaren adostasunak hartzen dituen formak direla legeak, ez askatasunaren muga zapaltzaileak, askatasunaren bermea baizik. Claudio Magris-ek gogorarazten digun bezala, muga formaren atributua da, pertsonen eta gauzen nortasuna munduaren anabesean definitzen duen lerro emankorra.
Espainian, ilustratuagoak izan beharko liratekeen baliabideetan, legeen ospe-galeraren edo haien ukazio nihilistaren demagogiak, legezkotasunaren, neurri publikoen eta arau jakin batzuen errespetuaren defentsa arrazoituak baino ospe handiagoa izaten jarraitzen du, aipatutako arau horiek gabe askatasun handiagorik ez dugun arren, basakeria baino. Estatu demokratikoa ez da zapalkuntza mekanismo nagusia, indartsuenen eta ahulenen arteko oreka jakin baten bermea baizik, hiritargoaren elkarrekiko egoeraren bidez legearen aurrean berdinduta. Noski, Estatuak gehiegikeriak egiten ditu: haiek zigortzeko daude, hain zuzen, legeak. Legeak betetzen ez direnean, ahula da beti galtzen duena, eta gehiegikeriak egiten dituztenen edo borrero gisa jarduten dutenen zigorgabetasuna biktimarentzat beste irain bat da. Tomás y Valientek demokrazian betebeharrak betetzea eskubideak erabiltzea bezain beharrezkoa eta sakratua dela erakutsi zigun eta horren adibidea eman zigun. Nork bere buruaz arduratu dadila. Denboraren joanak bere adibidea handitzen du eta atsekabetuago eta mingarriago egiten du bere absentzia; beharrezkoago, ongi egindako lanaren eta hiritartasunaren irakaspen ilustratua.
